სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს გამგებლები: არჩილ ვახტანგის ძე (ირანული წყაროების მიხედვით შაჰნაზარ ხანი).

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთიერთობა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს გამგებლები:

არჩილ ვახტანგის ძე (ირანული წყაროების მიხედვით შაჰნაზარ ხანი). კახეთში გამგებლობის პერიოდში შაჰნავაზ ხანი (ვახტანგ V) იბრძოდა საქართველოს მიწების გაერთიანებისათბის, ხოლო გაერთიანებული სამეფოს მეფედ უნდოდა თავისი შვილი არჩილი დაენიშნა, ამ მიზნით მან რამდენჯერმე გაილაშქრა დასავლეთ საქართველოზე. 1660 წელს დაამარცხა სამეგრელოს მთავარი ვამიყის და იმერეთის მეფე გიორგის (თეიმურაზის ძე) ლაშქარი, და დაიპყრო იმერეთის ნაწილი (16, გვ. 296).

1661 წელს იმერეთში მეორე ლაშქრობის დროს შაჰნავაზმა საბოლოოდ დაამარცხა ვამიყი და განდევნა იგი თავისი სამფლობელოებიდან; დამარცხებული ვამიყი შაჰნავაზის მდევრებმა მოკლეს (16, გვ. 314).

შაჰნავაზმა სთხოვა აბას II-ს, რომ არჩლი იმერეთის მეფედ დაენიშნა, მაგრამ ვინაიდან აბას II-ს შაჰნავაზის გაძლიერებისა ეშინოდა, მან უარი თქვა თხოვნის შესრულებაზე და იმერეთს მეფედ ვამიყის დისწული შემადავლე დანიშნა. როგორც ზემოთ ითქვა, დასავლეთ საქართველოს საქმეებში ჩარევის წინააღმდეგ პროტესტი განაცხადა ოსმალეთს სულთანმა. ამიტომ შაჰნავაზი იძულებული გახდა უარი ეთქვა თავის გეგმებზე, ამასთან ერთად, მან არჩილი სამეგრელოში დატოვა, სადაც იგი აბას II-ს ახალ გადაწყვეტილებას უნდა დალოდებოდა (16, გვ. 313-314).

1663 წელს, აბას II-ის მოთხოვნით არჩილი ირანს გაემგზავრა. ამ დროს შაჰი მაზანდარანში ისვენებდა. მან არჩილი ქალაქ აშრაფში მიიღო. არჩილთან ერთად ირანში ჩავიდა ქართველი თავადებისა და აზნაურების ჯგუფი, რომელშიც შედიოდნენ გივი ბეგ ამილახვარი, ალზიარ ბეგი და სხვები. შაჰმა ისინი დიდი პატივით მიიღ და მათ თანმხლებად დანიშნა ოფიციალური პირი ამირ ჰამზა ბეგ თალიშელი. მაზანდარანში ყოფნის დროს ისინი შაჰს ახლდნენ ნადირობებისა და ნადიმების დროს, აბას II-ის მოთხოვნით არჩილმა და გივი ბეგმა მუსლიმანობა მიიღეს (16, გვ. 331).

თეირანში (ხარში) დაბრუნებულმა აბას II-მ უხვად დაასაჩუქრა არჩილი და იგი კახეთის მეფედ დანიშნა (16, გვ. 304), მან არჩილს შაჰნაზარ ხანი დაარქვა და ამილახვართან ერთად საქართველოში გამოისტუმრა, მათ სპეციალურ თანმხლებად შაჰის მხედართა უფროსი მოჰამად რეზა ბეგ ჩაღათაი გამოაყოლა (16, გვ. 332). ამავე დროს შაჰმა თეიმურაზთან მისი ახლობლები გაგზავნა ხორასანში (თეიმურაზი იმავე 1663 წელს გარდაიცვალა).

სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს გამგებლები: სიმონ I-ის სიძე მანუჩარი (ირანული წყაროებით მანუჩარ ხანი), მისი ცოლი ელენე და შვილი ათაბაგი.

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთიერთობა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს გამგებლები:

სიმონ I-ის სიძე მანუჩარი (ირანული წყაროებით მანუჩარ ხანი), მისი ცოლი ელენე და შვილი ათაბაგი. XVIსაუკუნის 80-90-იან წლებში ქართლის მეფე სიმონ I-თან ერთად ოსმალთა ჯარების წინააღმდეგ თავდადებულად იბრძოდა ახალციხის მმართველი მანუჩარი, მისი მამაცი ცოლი ელენე (სიმონ I-ის ქალიშვილი) და შემდეგში მისი შვილი ათაბაგი. ოსმალების წინააღმდეგ ბრძოლაში მათ მხარს უჭერდა სეფიანთა შაჰი მოჰამად ხოდაბანდე და მისი შვილი აბას I. ლალა ფაშას მეთაურობით ოსმალთა ჯარების სამხრეთ საქართველოზე ლაშქრობის დროს (XVI საუკუნის 80-იანი წლების დამდეგს), მანუჩარმა უარი თქვა დამორჩლებოდა ოსმალთა მხედართმთავარს და ქართლში (სიმონთან) წავიდა. მაგრამ ოსმალთა ლაშქარმა ძალით ჩაიგდო ხელში ახალციხის სიმაგრე. 1590 წლის სტამბოლის საზავო ხელშეკრულებით, ოსმალეთმა განამტკიცა უფლებები ამიერკავკასიაში, მაგრამ შაჰ აბას I დამარცხებას არ ურიგდებოდა და პერიოდულად გზავნიდა ახალციხეში ყიზილბაშთა რაზმებს.

მანუჩარის სიკვშილის შემდეგ მისმა ცოლმა ელენე, უარი განაცხადა ეცნო ახალციხეზე ოსმალთა ძალაუფლება და მათ წინააღმდეგ ბრძოლას განაგრძობდა. ბოლოს, 1607 წელს, მან დაპყრობილი რაიონებიდან განდევნა ოსმალთა ლაშქარი და ტყვედ ჩაიგდო მათ მეთაური იუსუფ ფაშა. ამ ბრძოლაში მას შაჰ აბასი ეხმარებოდა. იმისათვის, რომ უფრო ნათლად წარმოვიდგინოთ ქართველი ქალის უდიდესი გმირობა და სიმამაცე, ქალისა, რომელიც წლების მანძილზე ვაჟკაცურად უძლებდა დიდ განსაცდელს, მოვიტანთ მოკლე ნაწყვეტს ისქანდერ ბეგ მუნშის საისტორიო თხზულებიდან („თახირე ალამარაიე აბასი“). „რუმის (ოსმალეთს) ჯარების მიერ მანუჩარ ხანის სამფლობელოების დაპყრობის შემდეგ, მისი გულადი მეუღლე, სიმონ ხანის ქალიშვილი თავის მცირეწლოვან შვილთან და ნათესავებისა და ხელქვეითების მცირე რიცხვთან ერთად ამ მხარის მთებსა და ტყეებში გამაგრდა 25 წლის მანძილზე, როცა საქართველო რუმის ხელში იმყოფებოდა, იგი ყოველთვის ესწრაფოდა, რათა მისი მხარე, ისევე, როგორც საქართველოს სხვა მიწები თრქებს მისი შვილიშვილისათვის - ათაბაგისათვის დაებრუნებინათ ხარკის გადახდის სანაცვლოდ. თრქებმა მას პატარა ნაჭერი მიწა გამოუყვეს, სადაც იგი გაჭრვებას განიცდიდა.

1607 წელს, აბასის საქართველოში ლაშქრობის დროს, მან შაჰს დახმარება სთხოვა, რათა დაკარგული მიწები დაებრუნებინა. შაჰის ბრძანებით მის დასახმარებლად მოვიდნენ შამსედდინლუსა და ყაზალყიარის ამირები. გულადმა ქალმა თავის მორჩლთა და ყიზილბაშ ამირებთან ერთად გამარჯვება იზეიმა იუსუფ ფაშაზე. ტყვედ ჩაიგდო იგი და მისი 150 თურქი... მან დაიბრუნა ახალციხის მიწების დიდი ნაწილი... ათაბაგი, რომელიც ამ დროს უკვე თექვსმეტი წლისა გახდა, თავის დედასთან ერთად ქალაქში (ახალციხეში მ.ფ.) შევიდა“ (11, გვ. 785).

1068 წელს ოსმალთა ჯარი, რომელმაც მაშველი ძალები მიიღო, ახალ წინამძღოლ მურად ფაშას მეთაურობით საქართველოს შემოესია. მტრის ურიცხვ ჯართან ბრძოლაში მანუჩარის ცოლი დამარცხდა და თავისი შვილითურთ ბიძაშვილთან - ქართლის მეფე ლუარსაბ II-სთან გადავიდა. იქიდან ათაბაგი შაჰის სასახლეში გაგზავნეს.

1622 წელს ოსმალებზე ჰამარჯვების შემდეგ, შაჰ აბასმა თავისი ჯარი ამირგუნე ხან ყაჯარის მეთაურობით ახალციხეზე გაგზავნა. ყიზილბაშთა რაზმებმა ქალაქი დაიკავეს, ხოლო ახალციხის მმართველად შაჰმა სელიმ ხან შამს ედ-დინი დანიშნა (11, გვ. 1007).

1625 წელს ირანიდან დაბრუნებული ათაბაგი შეუერთდა აჯანყებულებს, რომლებსაც გიორგი სააკაძე და თეიმურაზი ედგნენ სათავეში. აჯანყებულთა დამარცხების შემდეგ, ათაბაგი სხვა ხელმძღვანელებთან ერთად დასავლეთ საქართველოში გადავიდა (11, გვ. 1027-1028).

სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს გამგებლები: ქაიხოსრო

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთიერთობა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს გამგებლები:

როგორც ცნობილია, ჩვენს მიერ შესწავლილ პერიოდში (XVI-XVII საუკუნეები) სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს მმართველები ძირითადად ბრძოლას წარმართავდნენ ოსმალეთის სულთნების დაპყრობითი პოლიტიკის წინააღმდე. ამასთან ერთად, საქართველოს ცალკეული ხელმძღვანელები მოხერხებულად იყენებდნენ ოსმალეთის იმპერიისა და სეფიანთა ირანის მეტოქეობას საქართველოში თავიანთი ძალაუფლების გაფართოებისათვის და ახერხებდნენ ორანთან ურთერთობის დამყარებასაც. ისინი სარგებლობდნენ სეფიანთა შაჰების მხარდაჭერით ოსმან დამპყრობთა წინააღმდეგ.

მოკლედ შევჩერდებით მათ შესახებ.

ქაიხოსრო. ირანელი ისტორიკოსები იხსენიებენ სამხრეთ და დასავლეთ საქართველოს მმართველთა შეხვედრებს სეფიანთა შაჰ თამაზ I-თან საქართველოში მისი პირველი შემოსევების დროს (XVI საუკუნის 40-იან წლებში). „მაშინ (1540 წ.) - აღნიშნავს ისქანდერ ბეგ მუნში, - ყორყორეს (ყვარყვარეს) ძე ქაიხოსრო, შაჰის ამალაში შევიდა, მასთან ახლო ურთერთობა ჰქონდა და მის მხარდაჭერას ემყარებოდა. მაგრამ ქართლის „ვალი“ (მმართველი) ლუარსაბი, ბაშაჩუყის (სპარსულ წყაროებში იმერეთს „ბაშიაჩუყი“ ეწოდებოდა) „ვალი“ ბაგრატი და სადადიანოს „ვალი“ შაჰს ეწინააღმდეგებოდნენ. ისინი თავს ესხმოდნენ შაჰის მორჩლებაში მყოფ ქაიხოსროს სამფლობელოებს (იგ

ლისხმება სამცხე - მ.ფ.) (11, გვ. 84).

დასავლეთ საქართველოს მმართველობის დაახლოებამ სეფიანთა შაჰთან, შესაძლებლობა მისცა ამ უკანასკნელს ებრძოლა ოსმალეთის წინააღმდეგ და საქართველოში თავისი სამფლობელოები გაეფართოებინა. 1551 წელს ქაიხოსროს თხოვნით შაჰ თამაზ I-მა მას გაუგზავნა ყიზილბაშთა ახალი რაზმები, რომლებმაც ოსმალები განდევნეს მათ მიერ დაკავებული ზოგიერთი რაიონიდან. „შაჰმა ხელსაყრელი შემთხვევით ისარგებლა და ოსმალები სამცხიდან განდევნა. ამჯერად თურქეთმა ვერ შეძლო ქართველი ხალხის წინააღმდეგობის გატეხვა და 1555 წლის საზავო ხელშეკრულებით მან სამცხე-საათაბაგოს აღმოსავლეთი ნაწილი ყიზილბაშების სამფლობელოდ ცნო“ (2, გვ. 289). მაგრამ შემდეგში თურქებმა კვლავ დაიპყრეს ყიზილბაშთა სამფლობელოები სამცხეში. მათ გადააყენეს ქაიხოსრო და იგი თურქი მოხელით შესცვალეს.

ქართლის გამგებლები: ერეკლე პირველი - თეიმურაზის შვილიშვილი (ირანული წყაროების მიხედვით ალყრე მირზა, რომელსაც შერქმეული ჰქონდა ნაზარალი ხანი) (1688-1703 წწ.)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთიერთობა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

ერეკლე პირველი - თეიმურაზის შვილიშვილი (ირანული წყაროების მიხედვით ალყრე მირზა, რომელსაც შერქმეული ჰქონდა ნაზარალი ხანი) (1688-1703 წწ.) ჯერ კიდევ პაპის (თეიმურაზის) სიცოცხლეში გაიგზავნა რუსეთში განათლების მისაღებად. რუსეთში ყოფნის დროს 1661 წელს თეიმურაზსა და აბას II-ს შორის დადბული შეთანხმებების საფუძველზე ერეკლე უნდა დაენიშნათ მეფედ კახეთში, მაგრამ რუსეთიდან დაბრუნებისას მან უარი თქვა აბას II-ის ბრძანების შესრულებაზე. კახეთის მეფედ აბას II-მ შაჰნავაზის შვილი არჩილი დანიშნა (16, გვ. 303-304), შემდეგში კი (1688 წ.) აბას II-ის მემკვიდრე სულეიმანმა იგი განაწესა მეფედ ქართლში, სადაც მეფობდა უკანასკნელი სეფიანი შაჰის სულთან ჰუსეინის (1694 – 1722 წწ.) გამგებლობის პირველ წლებშიც.

ერეკლემ გამოიყენა რუსეთში მიღებული განათლება და ქართლში ზოგიერთი ადმინისტრაციული რეფორმა გაატარა (მან ცვლილებები მოახდინა საქალაქო მმართველობაში, საქალაქო რეწვის განვითარებაში და სხვა). თავისი ძალაუფლების გაფართოების მიზნით ის იბრძოდა ქართლ-კახეთის ტახტის გასაერთიანებლად და ამისათვის გარეგნულად მეგობრულ ურთიერთობას ინარჩუნებდა ირანთან.

1703 წელს სულთან ჰუსეინმა საქართველოში დანიშნა მეფეთა „ჯანეშნები“ (მოადგილეები): ვახტანგ ლევანის ძე (გიორგის ბიძაშვილი) ქართლში, ხოლო დავით ერეკლეს ძე (იმამ-ყული ხანი) კახეთში. ამ დროს ქართველი მეფეები ირანში ცხოვრობდნენ და მაღალი თანამდებობები ეკავათ.

1709 წელს ირანში ავღანთა შემოსევების წინ სულთან ჰუსეინმა ქართლის მეფე გიორგი XIყანდაჰარის გუბერნატორად განაწესა, მაგრამ იგი მალე დაიღპა ავღანებთან ბრძოლაში, რომელსაც მირვეისი მეთაურობდა. 1711 წელს შაჰმა ლევანის შვილი ქაიხოსრო ხანი (გიორგის ბიძაშვილი) გაგზავნა მირვეისის წინააღმდეგ. ქაიხოსრო ხანმა ალყა შემოარტყა ყანდაჰარს, სადაც ერთი წელი დარჩა, მაგრამ 1712 წელს, ავღანთა ახალი ლაშქრობის დროს ისიც დაიღუპა (14, გვ. 292 და 294).

ქართლის გამგებლები: გიორგი შაჰნავაზის ძე (1677-1688 წწ.)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

გიორგი შაჰნავაზის ძე (1677-1688 წწ.) ქართლში მეფობდა სეფიანთა შაჰ სულეიმანის მმართველობის (1666 – 1694 წწ.) დროს. ქართლში მეფობის 12 წლის მანძილზე იგი განუწყვეტლად იბრძოდა ყიზილბაშების წინააღმდეგ და ქედს არ იდრეკდა შაჰის წინაშე. 1688 წელს, როცა გიორგი სათავეში ჩაუდგა სახალხო აჯანყებას, სეფიანთა შაჰმა იგი ქართლში მეფობას ჩამოაშორა. გიორგი ერეკლე I-მა შეცვალა.

ქართლის გამგებლები: ვახტანგ V მუხრან-ბატონი (1658-1675 წწ.)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

ვახტანგ V მუხრან-ბატონი (ირანული წყაროების მიხედვით ნახოდა ბეგი, შაჰნავაზ ხანად წოდებული) (1658-1675 წწ.) „1658 წლიდან ქართლის ტახტი ბაგრატიონთა სამეფო სახლის ერთ-ერთი შტოს - მუხრან-ბატონების დინასტიის ხელში გადავიდა“ (2, გვ. 310).

საქართველოში მმართველად დანიშვნამდე შაჰნავაზი აბას II-თან ახლო მდგომ მოღვაწეთა რიცხვში შედიოდა და მისი ნდობით სარგებლობდა. აბას II-ის მითითებით მას გადაეცა როსტომ ხანის მთელი ქონება, ვახტანგმა ცოლად შეირთო როსტომის ქვრივი (16, გვ. 247). შაჰნავაზის საშინაო პოლიტიკა მიმართული იყო ცენტრალური ხელისუფლების განმტკიცებისა და ქვეყნის გაერთიანებისაკენ. ამ მიზნით ის იბრძოდა ქართლთან აღოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ქართული სამეფოების შემოსაერთებლად. საგარეო პოლიტიკის დარგში იგი იღებდა ორიენტაციას ირანზე, რომლის დახმარებითაც ცდილობდა თავისი გეგმების განხორციელებას და მოწინააღმდეგეთა განადგურებას.

აბას II შაჰნავაზს იყენებდა საქართველოში ოპოზიციური დაჯგუფებების წინააღმდეგ საბრძოლველად, შაჰმა 1659 წელს ქართლში გამოგზავნა სპეციალური მისია საფი ყული ხან სათანჯლუს მეთაურობით. 1661 წელს მან აბას II-ის ბრძანებით ზაალ ერისთავი მოაკვლევინა, ხოლო მისი შვილები შაჰის კარზე გაგზავნა, ზაალის უფროსი შვილი ქერმანში გარდაიცვალა (16, გვ. 304).

შაჰნავაზმა დასავლეთ საქართველოზეც გაილაშქრა (1660 და 1661 წწ.). ებრძოდა იმ დროს იმერეთს სამეფოს სათავეში მოქცეულ ვამიყს და ეს მხარეც დაიპყრო, მაგრამ დაპყრობილი მიწების შენარჩუნება ვერ შეძლო ოსმალეთს სულთნის საქმეში ჩარევის გამო. 1662 წელს აბას II-მ წერილობითი პროტესტი მიიღო ერევანში სულთანის ნაცვალ ნაჯაფყული ხანისაგან დასავლეთ საქართველოში გალაშქრების გამო. აბას II შიშობდა, რომ ამ ამბავს ოსმალეთის ჯარების შეტევა მოყვებოდა და ბრძანა, რომ თრქებისათვის გადაეცა მათ მიერ მოთხოვნილი რაიონები (16, გვ. 324).

შაჰნავაზი ქართლში მეფობდა აბას II-ის სიკვდილის შემდეგაც (მისი მემკვიდრის - შაჰ სულეიმანის მმართველობის პირველ წლებში), გარდაიცვალა 1675 წელს. იგი მისმა შვილმა გიორგი XI-მ შეცვალა.

ქართლის გამგებლები: როსტომ (ირანული წყაროების მიხედვით ხოსრო) დავითს ძე - ბაგრატის ძმა (1632 – 1658 წწ.)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

როსტომ (ირანული წყაროების მიხედვით ხოსრო) დავითს ძე - ბაგრატის ძმა (1632 – 1658 წწ.) ხანგრძლივად ცხოვრობდა ირანში, აღზარდა შაჰ აბას I-თან და მიიღო მუსლიმანური სჯული. ხოსრო ეკუთვნოდა იმ ქართველ დიდებულთა რიგებს, რომლებმაც ყველაზე მაღალ თანამდებობას მიაღწიეს ირანში. იყო სეფიანთა სატახტო ქალაქ ისფაჰანის ქალაქის თავი (დარუღა) (17. გვ. 378). 1625 წელს ის მეთაურობდა ბაღდადში სამშენებლო სამუშაოთა საწარმოებლად. შაჰ აბასის გარდაცვალების დროს (1629 წ.), იგი როგორც ისფაჰანის დარუღა ქალაქში მომხდარი ამბების ზედამხედველის მოვალეობას ასრულებდა. ამავე დროს იგი ცდილობდა შაჰის ტახტზე დაესვა უფლისწული საამ მირზა, რომელსაც შემდგომში შაჰ სეფი ეწოდა (II, გვ. 1057 და 1078).

1632 წელს ქართლ-კახეთის ტახტიდან თეიმურაზის ჩამოგდების შემდეგ, შაჰ სეფიმ ხოსრო დანიშნა ქართლის მეფედ და შეარქვა მას როსტომ ხანი (ძველი ლეგენდარული ირანელი გოლიათს სახელი ფირდოუსის „შაჰნამედან“ - მ. ფ.) (14, გვ. 284).

XVII საუკუნის შუახანებიდან (როსტომ ხანისა და მისი მემკვიდრეების მმართველობის პერიოდში) საქართველოსა და ირანს შორის ურთიერთობა ვითარდებოდა ორმხრივი პოლიტიკური კომპრომისის საფუძველზე (2, გვ. 305).

ქართველ მეფეთა მისწრაფება ქვეყნის დამოუკიდებელი განვითარებისაკენ დადასტურებულია იმდროინდელი ირანელი და დასავლეთევროპელი ავტორების მიერ. მაგალითად, შაჰ აბას II-ის მემკვიდრის - სულეიმანის გამგებლობის პერიოდში ირანში მყოფი ფრანგი მოგზაური ტავერნიე საქართველოს არ იხსენიებს ირანის ადმინისტრაციულ დანაყოფების შემადგენლობაში, როცა აბას II-ის გამგებლობის დასაწყისს (XVII საუკუნის 40-იანი წლები) ეხება. ტავერნიე ჩამოთვლის ირანის 18 პროვინციას, მათ შორის სომხეთსაც, მაგრამ ამ სიაში საქართველო არ შედის (16, შესავალი, გვ. „ტ“) დიდი ვეზირი ხაზს უსვამს, რომ როსტომ ხანი ცდილობდა დამოუკიდებლად ემართა ქვეყანა (16, გვ. 43).

როსტომ ხანი აბას II-ის დიდი ნდობით სარგებლობდა. ირანიდან წამოსვლისა და საქართველოში მისი მმართველობის პერიოდშიც კი შაჰი ყოველთვის ეთათბირებოდა მას სახელმწიფო საკითხების გადაწყვეტისა და მაღალი რანგის მოხელეების დანიშვნის დროს. მაგალითად, აბას II-ს არაერთხელ მიუმართავს მისთვის პროვინციის მმართველების, მათ შორის 1655 წელს ისფაჰანის პროვინციის მმართველის მადად ბეგის დანიშვნის დროს (16, გვ. 219). როსტომ ხანი ცდილობდა მეგობრული ურთიერთობა შეენარჩუნებინა სეფიანთა შაჰებთან. იშვიათი გამონაკლისის გარდა, მათ შორის უთანხმოება არ მომხდარა (16, გვ. 14, 43, 286). იგი ებრძოდა თეიმურაზს, მისშვილს დავითს (1642 წ. 1648 წ. და ა. შ.) და სხვა ქართველ მოღვაწეებს. ამასთან ერთად, როსტომ ხანი სეფიანთა შაჰებთან ბრძოლასაც განაგრძობდა. 1642 წელს, იმისათვის რომ თავისი ძალაუფლება დაემყარებინა ქართლში და შეესუსტებინა შაჰის გავლენა საქართველოში, იგი საიდუმლოდ დაუკავშირდა ქართლის დიდ თავადებს - ზაალ და ნუგზარ ერისთავებს, იორამ ამილახვარს. ერისთავმა და ამილახვარმა შაჰის (აბას II) მოსაკლავად კაცი გაგზავნეს, მაგრამ გზაზე ყარაულებმა მათი განზრახვა შეიტყვეს. შაჰის მოსაკლავად გაგზავნილი კაცი გაიქცა (16, გვ. 43).

ქართლის გამგებლები: სიმონ II (ბაგრატის ძე)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

სიმონ II (ბაგრატის ძე) ბავშვობისას ერთხანს შაჰის კარზე იმყოფებოდა. 1619 წელს მამის სიკვდილის შემდეგ ქართლში გაემგზავრა და მოვალეობის შესრულებას შეუდგა. მასთან ერთად წამოვიდა გიორგი სააკაძეც, რომელიც შაჰის ბრძანებით დაინიშნა სიმონის ვექილად (მეურვე-რწმუნებულად). 1623 წელს დაქორწინდა შაჰის არსენალის გამგებელ ისა ხან ყორჩი ბაშის (შაჰ აბასის შვილიშვილი) ქალიშვილზე. 1625 წელს, გიორგი სააკაძისა და თეიმურაზის მეთაურობით ქართველი ხალხის აჯანყების დროს, იგი იძულებული გახდა თბილისი დაეტოვებინა და ყარაბაღის მმართველ მოჰამედ ყული ხანთან ერთად ყარაბაღში გაქცეულიყო. ამის შემდეგ თეიმურაზი თბილისში დაბრუნდა და ქვეყნის მართვას შეუდგა (11, გვ. 1061).

ქართლის გამგებლები: ბაგრატ დავითს ძე (ლუარსაბ I-ის შვილიშვილი)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

ბაგრატ დავითის ძე (ლუარსაბ I-ის შვილიშვილი) ჯერ კიდევ ბავშვობისას გაგზავნა შაჰის კარზე მამამისმა. 1616 წელს შაჰ აბასმა იგი ქართლის მეფედ დანიშნა, სადაც ბაგრატი იმავე წელს გაემგზავრა. შემდეგში ბაგრატმა ურთერთობა შეინარჩუნა შაჰ აბასთან და მისი მითთებით არაერთხელ გაილაშქრა თეიმურაზის წინაღმდეგ. 1617 წელს საქართველოზე თავისი ახალი ლაშქრობის დროს, შაჰი მასთან იმყოფებოდა თბილისში და უხვადაც დაასაჩუქრა იგი.

1619 წელს ბაგრატი თბილისში გარდაიცვალა. შაჰ აბასის ბრძანებით ის შეცვალა მისმა მცირეწლოვანმა შვილმა სიმონმა, რომელიც გიორგი სააკაძის მეურვეობის ქვეშ უნდა ყოფილიყო (11, გვ. 947).

ქართლის გამგებლები: ლუარსაბ გიორგის ძე

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

ლუარსაბ გიორგის ძემ (შემდეგ ლუარსაბ მეორედ წოდებული) 1606 წელს თავისი გარდაცვლილი მამის ადგილი დაიკავა, ხოლო 1609 წელს შაჰ აბასმა ოფიციალურად დაამტკიცა ქართლის მეფედ. მალე მას ბრძოლა მოუხდა თათართა ბრბოების წინააღმდეგ და მრავალი მოთარეშე გაუწყვიტა მათ, რომლებიც განუწყვეტლივ ესხმოდნენ თავს საქართველოს. გამარჯვებულმა ლუარსაბმა დაატყვევა თათართა მეთაურები ჯილა ფაშა და ფარჰად ფაშა, რომლებიც მჭდროდ იყვნენ დაკავშირებული ოსმალეთს სულთანთან. თათართა ბანდების განადგურების შემდეგ მათი მეთაურები ლუარსაბმა შაჰ აბას I-ს გაუგზავნა (11, გვ. 786).

1610 წელს შაჰ აბას I-ის მიწვევით ლუარსაბი თავის დედასთან ერთად შაჰის კარზე გაემგზავრა. ისფაჰანის გზაზე მათ პატივისცემით ეგებებოდნენ ადგილობრივი მმართველები (აზერბაიჯანის ვალი და სხვა). შაჰმა პირადად მიიღო დედა-შვილი და დიდი პატივი სცა. ისინი შაჰთან ექვსი თვე დარჩნენ, და ამ ხნის მანძლზე ყოველთვის თან ახლდნენ ხოლმე შაჰს ნადირობისა და დასვენების დროს. ლუარსაბი და დედამისი სამშობლოში დაბრუნდნენ მას შემდეგ როცა შეიტყვეს დიდვეზირ მურად ფაშას მეთაურობით ოსმალეთის ჯარის აზერბაიჯანზე თავდასხმისა და საქართველოსაკენ დაძვრის ამბავი.

1612 წელს ლუარსაბმა კიდევ ერთ წარმატებას მიაღწია. მან გაანადგურა ყაზაყლარის ტომი, რომელიც (ისევე როგორც თათრები) სისტემატურად ესხმოდა თავს ქართლის რაიონებს, ძარცვავდა ქვეყანას, ასრულებდა ოსმალეთის სულთნის მითითებებს, ატყვევებდა და ჟლეტდა მშვიდობიან მოსახლეობას. ეს ის ყაზაყლარის ტომია, რომლის მეთაურმა ნაზარ სულთანმა დაატყვევა და ოსმალთა ჯარებს გადასცა ქართლის მეფე სიმონი (II, გვ. 856).

ლუარსაბი დაუღალავად ებრძოდა ყიზილბაშებსაც, მან 1613 წელს კახეთის მეფე თეიმურაზთან ერთად შექმნა საერთო ფრონტი შაჰ აბასის წინააღმდეგ, რომელიც კვლავ აპირებდა საქართველოზე თავდასხმას, მაგრამ ვინაიდან შესაძლებლობა არ ქონდათ ყიზილბაშთა მრავალრიცხოვანი ურდოების წინააღმდეგ ებრძოლათ, ისინი იძლებულნი იყვნენ უკან დაეხიათ და იმერეთის მეფე გიორგისთან წასულიყვნენ. 1614 წელს შაჰმა შეძლო დაეტყვევებინა ლუარსაბ II, რომელიც იმერეთს მეფესთან (გიორგისთან) იყო თავშეფარებული, ირანში წაიყვანა იგი (2, გვ. 296) და აუკრძალა ქართლში დაბრუნება.

1616 წელს შაჰ აბასის საქართველოზე ლაშქრობის წინ ის ასთარაბადში გაიგზავნა, სადაც უნდა დარჩენილიყო შაჰის მიერ ახალი გადაწყვეტილების მიღებამდე (11, გვ. 897). 1622 წელს ლუარსაბი შაჰის ბრძანებით მოკლეს.

ქართლის გამგებლები: დავით ლუარსაბის ძე (სიმონის ძმა)

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

დავით ლუარსაბის ძე (სიმონის ძმა) შაჰ თამაზ I-ის საქართველოში საშქრობების დროს (XVI საუკუნის 0-იანი წლები) მამის პოლიტიკურ ხაზს ჩამოშორდა და მისი საწინააღმდეგო პოზიცია დაიკავა. 1555 წელს იგი გაემგზავრა სეფიანთა დედაქალაქ ყაზვინში, სადაც დიდი პატივით მიიღეს. მალე დავითმა მუსლიმანობა მიიღო, გახარებულმა შაჰ თამაზმა მას თავისი შვილი უწოდა (11, გვ. 9) და თბილისის მმართველად დანიშნა. აქ იგი 1579 წლამდე დარჩა. ამ დროის მანძილზე დავითმა რამდენჯერმე (1558, 1560 წწ.) ომი გაუმართა თავის ძმას - სიმონს, ბოლოს 1568 წელს ყიზილბაშთა ჯარის დახმარებით დაამარცხა იგი. დატყვევებული სიმონი შაჰ თამაზმა ალამუთის ციხეში გაგზავნა.

1579 წელს დავითმა თბილისი დატოვა და გორში გაიქცა, ვინაიდან ოსმალთა ჯარების (ლალა ფაშას მეთაურობით) წინააღმდეგ ბრძოლის შესაძლებლობა არ ჰქონდა. 1581 წელს ირანიდან სიმონის დაბრუნების შემდეგ დავითი გარდაიცვალა (11, გვ. 272).

ქართლის გამგებლები: გიორგი სიმონის ძე

მორთეზა მეჰდი ფათემი

სპარსული მასალები XVI-XVII საუკუნეების ქართველ მოღვაწეთა შესახებ

გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“

თბილისი - 1982

რეცენზირები: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დ. კაციტაძე; ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი გ. ჭიპაშვილი

ნაშრომის ავტორი მ. ფათემი ეროვნებით ირანელია, ცხოვრობს და მუშაობს საქართველოში. მას ეკუთვნის გამოკვლევები ირანის ეკონომიკისა და ისტორიის საკითხებზე. მანვე თარგმნა სპარსულად „ვეფხისტყაოსანის“ ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას და ნ. ბარათაშვილის ნაწარმოებები.

წინამდებარე ნაშრომში სპარსული მასალების საფუძველზე განხილულია XVI – XVII საუკუნეების საქართველოსა და ირანის ისტორიული ურთიერთობების საკითხები, წარმოდგენილია ცნობები როგორც ირანში, ასევე საქართველოში მოღვაწე ქართველების შესახებ.

III.      ქართველ სახელმწიფო მოღვაწეთა ურთერთბა ირანთან XVI – XVII საუკუნეებში

ქართლის გამგებლები:

გიორგი სიმონის ძემ თავისი მამა შესცვალა 1597 წელს. 1602 წელს შაჰ აბას I-მა ირანში მიიწვია, დიდი პატივით მიიღო და დაამტკიცა ქართლის მეფედ. შემდეგ სასწრაფოდ გაგზავნა თბილისში, რადგან ქართლზე ოსმალთა ჯარების თავდასხმას ელოდებოდა. გიორგი მოულოდნელად გარდაიცვალა 1606 წელს, როცა შაჰ აბასი ჯერ კიდევ საქართველოში იმყოფებოდა. იგი ლუარსაბ I-ის შვილმა შესცვალა.